بیماریهای مشترک بین انسان و دام (Zoonotic Diseases)، بیماریهایی هستند که به طور طبیعی بین حیوانات و انسان منتقل میشوند. با توجه به توسعه صنایع دامپروری و افزایش تماس انسان با حیوانات، این بیماریها به یکی از چالشهای اصلی بهداشت عمومی در جهان و جمهوری اسلامی ایران تبدیل شدهاند. بیماریهایی مانند تب مالت، سل، طاعون، تب کریمهکنگو و لیشمانیوز، تهدیداتی جدی برای سلامت جامعه و اقتصاد دامپروری محسوب میشوند. در این میان، آزمایشگاههای تشخیصی و تحقیقاتی به عنوان خط مقدم دفاعی، نقشی کلیدی و غیرقابل جایگزین در شناسایی، کنترل و پیشگیری از این بیماریها ایفا میکنند.
تشخیص زودهنگام و قطعی بیماریها
یکی از مهمترین وظایف آزمایشگاه در پیشگیری از بیماریهای زئونوز، تشخیص زودهنگام و دقیق عوامل بیماریزا است. بسیاری از علائم بالینی در دام و انسان مشابه هستند و تشخیص بالینی بدون پشتوانه آزمایشگاهی دشوار و همراه با خطاست. آزمایشگاهها با استفاده از روشهای پیشرفته میکروسکوپی، کشت، سرولوژی (مانند ELISA) و مولکولی (PCR)، قادرند عوامل بیماریزا را در کمترین زمان شناسایی کنند. تشخیص سریع باعث میشود که درمان به موقع آغاز شود و از انتشار بیماری به سایر دامها یا انسانها جلوگیری شود. برای مثال، تشخیص سریع تب کریمهکنگو در دامهای ذبح شده، میتواند از انتقال ویروس به کارکنان کشتارگاه جلوگیری کند.
پایش و نظارت بر سلامت گلههای دامی
آزمایشگاهها با انجام تستهای دورهای بر روی خون، مدفوع و ترشحات دامها، وضعیت سلامت گلهها را پایش میکنند. این پایش (Surveillance) به دامپزشکان کمک میکند تا قبل از بروز شیوع گسترده، حاملین بیماری را شناسایی و ایزوله کنند. برای مثال، تستهای منظم برای تشخیص بروسلوز (تب مالت) در گلههای گاو و گوسفند، باعث حذف دامهای آلوده از چرخه تولید میشود. این کار نه تنها سلامت دام را تضمین میکند، بلکه مستقیماً از انتقال بیماری به مصرفکنندگان شیر و لبنیات unpasteurized جلوگیری میکند. نظارت آزمایشگاهی مستمر، ستون فقرای برنامههای پیشگیرانه دامپزشکی است.
کنترل ایمنی مواد غذایی و زنجیره تولید
بسیاری از بیماریهای مشترک از طریق مصرف محصولات دامی آلوده (گوشت، شیر، تخممرغ) به انسان منتقل میشوند. آزمایشگاههای کنترل کیفیت مواد غذایی با بررسی دقیق این محصولات در مراحل مختلف تولید، فرآوری و توزیع، مانع از ورود محصولات آلوده به سفره مردم میشوند. تستهای میکروبی برای شناسایی سالمونلا، ایکولای و لیستریا در گوشت و لبنیات، و تستهای شیمیایی برای شناسایی باقیمانده داروها و سموم، بخشی از این نظارت هستند. در ایران، سازمان غذا و دارو و دامپزشکی با همکاری آزمایشگاههای معتبر، گلوگاههای ورودی مواد غذایی را تحت کنترل شدید قرار دادهاند تا امنیت غذایی تامین گردد.
تشخیص بیماریهای نوظهور و بازپدید شده
جهشهای ژنتیکی و تغییرات اقلیمی باعث ظهور بیماریهای جدید یا بازگشت بیماریهای قدیمی میشوند. آزمایشگاههای تحقیقاتی و مرجع با استفاده از تکنولوژیهای ژنومیک و توالییابی (Sequencing)، میتوانند ویروسها و باکتریهای جدید را شناسایی کرده و مسیر انتقال آنها را ردیابی کنند. این اطلاعات برای سیاستگذاران بهداشتی حیاتی است تا بتوانند سریعاً اقدامات قرنطینهای و واکسیناسیون را انجام دهند. نقش آزمایشگاههای ایرانی در تشخیص و کنترل آنفولانزای پرندگان و بیماریهای مشابه در سالهای اخیر، بر اهمیت این زیرساختها در امنیت ملی سلامت تاکید کرده است.
نقش در تشخیص بیماریهای انگلی
انگلهای دامی مانند کیست هیداتید (Echinococcus)، توکسوپلاسما و لیشمانیا از طریق تماس مستقیم یا مصرف غذا آلوده به انسان منتقل میشوند. آزمایشگاههای پارازیتولوژی با استفاده از روشهای دقیق، تخم انگلها و کیستها را در بافتهای دام و محیط تشخیص میدهند. برای مثال، بازرسی آزمایشگاهی جگر و ریه دامهای ذبح شده برای شناسایی کیست هیداتید، از انتقال این بیماری خطرناک به انسان جلوگیری میکند. همچنین تشخیص لیشمانیا در سگها و جوندگان ناقل، به برنامههای کنترل بردار (Vector Control) جهت حفاظت از سلامت شهروندان کمک شایانی میکند.
هماهنگی بین بخشی و یکپارچگی سلامت (One Health)
مفهوم “یک سلامت” (One Health) بر این باور است که سلامت انسان، حیوان و محیط زیست به هم پیوسته است. آزمایشگاهها نقش هماهنگکننده در این رویکرد دارند. دادههای تولید شده در آزمایشگاههای دامپزشکی، انسانی و محیطزیستی باید با یکدیگر ترکیب شوند تا تصویر کاملی از وضعیت بیماریها به دست آید. سیستمهای اطلاعرسانی آزمایشگاهی میتوانند هشدارهای اولیه را به تمام ذینفعان ارسال کنند. در ایران، ایجاد شبکههای آزمایشگاهی یکپارچه بین دانشگاههای علوم پزشکی و دامپزشکی، گامی مهم در جهت تقویت این هماهنگی و پیشگیری از اپیدمیهای مشترک است.
جمعبندی
در نهایت، آزمایشگاهها چشمان بیدار سیستم بهداشتی کشور در برابر تهدیدات بیماریهای مشترک انسان و دام هستند. بدون تشخیص دقیق و به موقع آزمایشگاهی، اقدامات پیشگیرانه و درمانی ناکارآمد خواهند بود. در جمهوری اسلامی ایران، با توجه به تاکید بر سلامت عمومی و امنیت غذایی، تقویت زیرساختهای آزمایشگاهی، ارتقای تجهیزات و آموزش متخصصان این حوزه، یک ضرورت استراتژیک است. سرمایهگذاری در آزمایشگاههای تشخیصی دامپزشکی و غذایی، نه تنها هزینه نیست، بلکه سرمایهگذاری برای پیشگیری از بحرانهای بهداشتی، حفظ سرمایههای دامی و تضمین سلامت نسلهای آینده ایران عزیز است.